Hutong Bắc Kinh: Câu chuyện quy hoạch từ những ngõ hẻm giữ hồn đô thị

Trong hình dung quen thuộc về Bắc Kinh ngày nay, người ta thường nghĩ đến những đại lộ thênh thang, những vành đai giao thông nhiều tầng, những khu thương mại sáng đèn và các tòa nhà chọc trời.

Nhưng nếu đi sâu vào lòng thành phố, nhất là quanh khu vực trung tâm lịch sử, một Bắc Kinh khác hiện ra: những ngõ hẻm nhỏ, tường xám, mái ngói trầm, sân trong, xe đạp, quán ăn gia đình, tiếng người già trò chuyện trước cửa nhà.

Đó là hutong – hệ thống ngõ hẻm truyền thống đã làm nên cấu trúc sống đặc biệt của Bắc Kinh suốt nhiều thế kỷ.

Muốn giữ hồn đô thị, trước hết phải giữ con người

Trong các hutong, buổi sáng thường bắt đầu chậm rãi. Trước cửa những ngôi nhà tứ hợp viện cũ, người già ngồi trên ghế thấp uống trà, vừa phe phẩy quạt vừa trò chuyện với hàng xóm. Tiếng rao hàng, tiếng xe đạp lách cách, tiếng người gọi nhau qua sân nhỏ tạo nên một không khí đời thường rất riêng. 

Trước đây, nhiều thế hệ có thể cùng sống trong một tứ hợp viện, dùng chung sân, chung bếp hoặc nhà vệ sinh công cộng. Cuộc sống tuy chật chội và thiếu tiện nghi nhưng rất gắn bó.

Ngày nay, khi Bắc Kinh hiện đại hóa, nhiều người trẻ chuyển đến các khu chung cư cao tầng vì thoải mái hơn. Tuy nhiên, nhiều người lớn tuổi vẫn lưu luyến hutong, vì nơi đó chứa ký ức tuổi thơ, tình hàng xóm và cảm giác quan tâm, thân thuộc mà cuộc sống hiện đại khó thay thế.

Hutong do đó không chỉ là lối đi. Đó là ký ức đô thị. Đó là không gian nơi con người gặp nhau mỗi ngày, nơi tập quán sinh hoạt và văn hóa bản địa bám rễ.

Ở đó, lịch sử không nằm trong bảo tàng, mà hiện diện trong tiếng rao, trong chậu cây trước cửa, trong bữa ăn chung và trong cách người dân gọi nhau bằng tên thân thuộc. 

Bắc Kinh từng trải qua áp lực phát triển rất lớn. Trong nhiều giai đoạn, các khu dân cư cũ bị xem là lạc hậu, chật chội, thiếu hạ tầng, không phù hợp với hình ảnh một thủ đô hiện đại. Nhiều hutong đã biến mất để nhường chỗ cho đường lớn, khu thương mại, chung cư cao tầng.

Các nghiên cứu về bảo tồn đô thị Bắc Kinh từng chỉ ra rằng, việc mở đường và tái phát triển đã làm đứt gãy không ít cấu trúc không gian truyền thống của thành phố. 

Bộ phát wifi 4G di động mini ROOSEE M610, chuẩn wifi 6

Thành phố không phải một bức tranh đồng dạng

Nhưng cũng từ những mất mát đó, Bắc Kinh dần nhận ra hiện đại hóa không đồng nghĩa với xóa sạch quá khứ; quy hoạch không nên chỉ nhìn thành phố trên bản đồ. Trên bản vẽ, một ngõ hẻm có thể chỉ là đường nhỏ, thiếu chuẩn giao thông hiện đại. Một khu nhà sân trong có thể bị xem là mật độ thấp, hiệu quả sử dụng đất chưa cao.

Nhưng nhìn từ đời sống, đó là một hệ sinh thái xã hội. Trong những con ngõ ấy có quan hệ láng giềng, ký ức gia đình, có nghề thủ công, quán nhỏ, đền miếu, có phong tục và nhịp sống mà nhà cao tầng không dễ tái tạo.

Thành phố không phải một bức tranh đồng dạng, nơi mọi khu vực đều giống nhau, mà là một cơ thể có nhiều lớp thời gian. Nhà cao tầng phản ánh sức vươn của hiện tại; hutong nhắc thành phố nhớ mình đã đến từ đâu.

Bắc Kinh vì vậy chuyển dần từ tư duy “phá cũ xây mới” sang “cải tạo hữu cơ”, tức là nâng cấp hạ tầng, cải thiện điều kiện sống, nhưng cố gắng giữ cấu trúc không gian, dáng vẻ kiến trúc và cộng đồng cư dân.

Cư dân được coi là chủ thể của bảo tồn, người nắm giữ ký ức, thói quen, mạng lưới xã hội và bản sắc của khu phố.

Cải tạo hutong bắt đầu từ câu hỏi: Người dân có tiếp tục sống được ở đây không? Hạ tầng vệ sinh, nước sạch, phòng cháy chữa cháy, giao thông, dịch vụ công có được cải thiện không? Người già, trẻ em, hộ kinh doanh nhỏ có còn chỗ đứng không? 

Để con người vẫn nhận ra nơi mình thuộc về

Tuy nhiên, ở đây cũng nảy sinh thách thức trong bảo tồn và quy hoạch các hutong, đó là thương mại hóa quá mức. Một số khu hutong nổi tiếng ở Bắc Kinh từng trở thành điểm đến đông đúc, với quán cà phê, cửa hàng lưu niệm, nhà hàng, homestay.

Điều này đem lại nguồn thu, nhưng cũng tạo áp lực lớn: giá thuê tăng, cư dân cũ rời đi, sinh hoạt cộng đồng bị thay bằng dịch vụ du lịch.

Mua Hàng với Shopee

Cơ quan quy hoạch dần nhận ra rằng, không phải hutong nào cũng biến thành phố đi bộ, không phải nhà cổ nào cũng thành quán hàng. Cần giữ những khu dân cư bình thường. Đời sống bình thường chính là giá trị đặc biệt nhất của hutong.

Quy hoạch nhân văn không phủ nhận nhu cầu hiện đại hóa. Người dân trong khu cũ có quyền được sống an toàn, tiện nghi; có nhà vệ sinh tốt, hệ thống thoát nước hiệu quả, điều kiện PCCC đảm bảo, trường học, y tế, không gian công cộng… Nhưng cái mới hiện diện để phục vụ cái đang sống, không phải để xóa bỏ nó.

Hutong Bắc Kinh vì thế gợi ra một triết lý: thành phố không chỉ được xây bằng công trình, mà bằng ký ức và quan hệ xã hội. Bắc Kinh giữ các hutong không phải là giữ sự cũ kỹ. Đó là giữ khả năng đối thoại giữa quá khứ và hiện tại.

Giữ con ngõ nhỏ bên cạnh tòa nhà cao tầng là giữ một nhịp thở khác cho đô thị. Giữ người dân bản địa trong không gian di sản là giữ phần hồn mà không dự án kiến trúc nào có thể dựng lại sau khi đã mất. 

Năm 2024, Trục Trung tâm Bắc Kinh được UNESCO ghi danh là Di sản thế giới, với vùng di sản và vùng đệm rộng lớn, càng cho thấy giá trị của cấu trúc đô thị lịch sử trong việc định hình căn tính thủ đô. 

Quy hoạch đô thị thành công không chỉ là làm cho thành phố lớn hơn, nhanh hơn, hiện đại hơn, mà còn làm sao để trong dòng chảy phát triển, con người vẫn nhận ra nơi mình thuộc về. 

Hà Nội trong cuộc ‘đại phẫu thuật’ lớn nhất nhiều thập kỷTừ lõi phố cũ đến các vành đai đô thị, từ bờ Bắc đến bờ Nam sông Hồng, hàng loạt đại công trường đang hoạt động ngày đêm. Phía sau bụi công trường và những hàng rào tôn kéo dài là một cuộc tái cấu trúc đô thị quy mô chưa từng có của Hà Nội.